Wyzwolenie  chłopów  Ornontowickich  z  poddaństwa - zniesienie  serwitutów

Serwitut, serwituty – uprawnienia chłopów do korzystania z dworskich łąk i pastwisk oraz lasów, wywodzące się z okresu feudalnego, będące powodem licznych zatargów między wsią a dworem. Na ziemiach polskich zostały zlikwidowane w większości do końca XIX w

Pod podmuchem wielkiej Rewolucji Francuskiej i po poniesieniu druzgocącej porażki przez armię Napoleona, Prusy zrewidowały swoje stosunki, pachnące średniowieczem, i wprowadziły cały szereg wolnościowych reform. Jedną z tych reform było uwolnienie chłopów z poddaństwa, co jednak napotkało na silny opór szlachty, dotąd tak bardzo uprzywilejowanej. Według pruskiego edyktu z dnia 14.09.1811 roku miała przestać niewola chłopów, zaś według deklaracji z dnia 29 maja 1916 roku chłopi całkowi (siodłacy) oraz ci z za grodniczej warstwy, którzy posiadali co najmniej 30 morgów pruskich roli, mogli się starać o uwłaszczenie na roli, na której gospodarowali, pod warunkami bardzo uciążliwymi. Mieli odszkodować dominialnych panów wysokimi sumami pieniężnymi lub też odstąpieniem na rzecz  dominium swych ról (w niektórych wypadkach, aż do połowy swego dotychczasowego obszaru rolnego), a przy tym jeszcze pełnić pewne posługi na folwarku.

 

W Ornontowicach ta akcja zniesienia serwitutów i uwłaszczenia chłopów miała  przebieg następujący:

                                                                                                        

W myśl zawartego porozumienia między chłopami a dominium recesu z dnia 18.12.1821 r. oraz 15.01.1822 r. miało 10 chłopów całkowych oraz 21 zagrodników większych uzyskać prawo własności ziemi, na której gospodarowali i być zwolnionych z szeregu świadczeń na rzecz dominium pod takimi warunkami:

   

  1. Chłopi ornontowiccy oddadzą na własność dominium połowę swych ról, które dotąd uprawiali.

 

  1.  Zobowiązani są nadal płacić roczny czynsz od ziemi posiadanej w wysokości

1 talara 10 groszy srebrnych.

 

  1. W razie odsprzedania swej posiadłości płaci się dominium tzw. laudemium w  

wysokości 10 talarów.

 

  1. Rocznie z każdego gospodarstwa chłopsko - siodłaczego wysyła się przez

10 dni rocznie 1 siłę męską bezpłatnie do robót folwarcznych. Ten obowiązek mógł być zniesiony za opłatą dopiero po 10 latach od podpisania recesu.

 

 

Pod takimi to ciężkimi warunkami nabyli resztę swojej ziemi następujący siodłacy w Ornontowicach:

 

 

  • Franciszek  Spyra

  • Jakub  Spyra

  • Andrzej  Spyra                             

  • Franciszek  Nieradzik

  • Szymon  Domin

  • Bernard  Grzywok

  • Jakub  Gołąb

  • Malcher  Zajusz

  • Jerzy  Owczarek

  • Paweł  Kornas

 

 

A trzeba wiedzieć, że z pierwotnej ilości chłopskich (siodłaczych) ról już w poprzednich czasach dominium 9 ról siodłaczych przyłączyło do ról dominialnych bez odszkodowania, a 10 dalszych dużych gospodarstw uległo „reluicji”, czyli zostały odebrane i utworzono z nich mniejsze za grodnicze gospodarstwa za pewnym innym ekwiwalentem dla usuniętych chłopów. Tak więc dowiadujemy się, że pierwotnie w Ornontowicach było około 30 pełno łanowych gospodarstw siodłacznych.

 

Z zagrodników ornontowickich pod podobnymi warunkami uzyskali prawo własności swych gruntów:

 

  • Chmurczyk, Joachimski, Pinder, Mikusz, Garczarczyk, Zdzieblik, Szczepański, Madeja, Kornas, Oleś, Kurasz, Schwethalter, Adamczyk, Zdziebło, Jerzy  Owczarek, Frystacki, Markiewka, Chromy, Spyra, Balon, Ulbrych

(22 zagrodników większych).

 

 

Zagrodnicy mniejsi oraz chałupnicy musieli jeszcze czekać do roku 1847 lub 1851, zanim także dla nich wybiła godzina wolności od ciężarów pańszczyźnianych. Z nimi zawarto reces o zniesieniu serwitutów i uwłaszczeniu dopiero 02.10.1847 roku, który wszedł w życie po zatwierdzeniu go dnia 19.08.1850 roku przez państwową komisję.

 

 

 

 

Do tego czasu ciążyły na każdym z tych gospodarstw za grodniczych następujące ciężary:

 

 -  robocizna na pańskich folwarkach przez 3 dni w tygodniu przez cały rok jedną    

           osobą pieszą,

 

 -  poza tym przez dalszych 12 dni w czasie żniw na rolach pańskich zjawić się z

          grabiami do pracy,

 

 -  oddawać każdy po dwie kury i jeden mendel jaj,

 

 -  płacić czynsz roboczy w wysokości 24 groszy srebrnych rocznie,

 

 -  za stróżowanie ekwiwalent 30 groszy srebrnych,

 

 -  za zwolnienie od przędzy 12 groszy srebrnych.

 

 

Za to im dominium bezpłatnie dawało:

 

       -  przy młócce zboża co 17 ociepką wymłóconego ziarna,

 

       -  wolne drzewo branie na opał w lasach dominialnych

 

       -  wolno im było  grabić ściółkę, ale za to należało płacić owsem,

 

       -  bezpłatne drzewo budulcowe przy reparaturze budynków,

 

       -  wsparcie w razie nieszczęść i wypadków.

 

 

Teraz więc od roku 1851 wszystkie te zobowiązania z obu stron odpadły. Jednak zagrodnicy, wolni od powyższych ciężarów, musieli jeszcze nadal płacić rentę w wysokości 14-15 talarów dla dominium. Chałupnicy nie mieli większych zobowiązań dla dominium, gdyż byli to albo małorolni (za jednym wyjątkiem) lub w ogóle roli nie mieli. Tym samym recesem stali się jednak pełnoprawnymi właścicielami swych chałup i gruntów, podczas gdy dotąd byli tylko użytkownikami.

 

A oto imienny wykaz 15 zagrodników i 46 chałupników uwłaszczonych powyższym recesem z roku 1847 względnie 1850:

 

 

Zagrodnicy                                                        Ilość posiadanej roli

                                            (morgi)         (pręty kwadratowe)

                                           

 Adamczyk Franciszek                                        20                     13          

 Malczyk Józef                                                    23                       6 

 Nieradzik Andrzej                                               22                     41

 Kornas Urban                                                     24                     24

 Spyra Marcin                                                      22                     78 

 Malczyk Jan                                                       22                      18 

 Machulec                                                           17                    134  

 Kosmala Antoni                                                  15                   128 

 Nieradzik Marcin                                                23                      37

 Spyra Józef                                                        15                      15

 Wilczek Józef                                                     12                    127

 Fabian Maciej                                                     25                      46

 Grzywok Sobek                                                  30                      84

 Nieradzik Jan                                                      17                    147 

 Staniek (Staniczek)                                             17                      37 

                                                                           _____________________

                                                               

  Razem posiadali:                                         409 morgów  i  35  prętów kwadratowych

 

 

 

 

 

Chałupnicy uwolnieni w roku 1847 – 1850:

 

 

Szczepański                                          Domin

Janek Franciszek                                  Grzywok Florian

Grzywok Szymon                                  Binacz

Tlołka                                                    Owczarczyk Karol

Grzywok Mateusz                                 Adamczyk Jan

Niemczyk                                              Mozgalik Walenty

Cipa                                                      Kamionka Franciszek

Mikusz Jan                                            Magdzioż Błażej

Lisowski                                                Malczyk Franciszek

Groll                                                      Oleś Jan

Nowak                                                  Smerczek Józef

Mozgalik                                               Zajusz Klemens

Krawczyk                                              Ulbrych Bartek

Zajusz                                                   Wawrzyn Rajca (posiadał 40 morgów pola)

Fabian Marcin                                       Kornas Jan

Jaroszek                                               Cipa

Nieradzik                                               Błaszczyk Franciszka (akuszerka)

Borcik                                                    Pustelnik Jan

Slusarek                                                Kamionka Marcin

Owczarek Jerzy                                    Chmurczyk Józef

Zdziebło Jan                                         Brozak Aleksy

Nowak Nikodem                                   Rzymski

Połap                                                    Grzywocz Szymon

 

 

 

 

 

 

Wszyscy wyżej wymienieni chłopi, którzy w latach 1822 i 1847 – 1850 uzyskali swe domy i role na wolną własność nie mieli wolności w następujących sprawach, które dominium dla siebie rezerwowało:

 

  • dzikie rybołówstwo w strumyku młyńskim,

  • wszelkie podziemne pokłady rudy żelaznej i węgla kamiennego może eksploatować tylko dominium, lecz  musi

     odszkodować chłopom popsutą górnictwem ziemię.

 

 

Po uzyskaniu wolnej dyspozycji swoją własnością, chłopi tutejsi zaczęli rozparcelowywać swoje grunta. Jeszcze w roku 1864 liczono 13 gospodarstw siodłaczych względnie pół siodłaczych, 2 całkowe gospodarstwa z roku 1850 uległy podziałowi tak, że było ich teraz 13. Ale w roku 1905 liczono już tylko 9 pół siodłaczych gospodarstw.

 

Natomiast w bardzo krótkim czasie podniosła się tu liczba chałupników z tejże parcelacji. Siodłak i zagrodnik dzielili swój grunt między dorosłych synów, wyposażali córki częścią swych gruntów a na tych parcelach wyrastały domki, czyli chałupy małorolnych i bezrolnych jak grzyby po deszczu. Kiedy w roku 1850 było w Ornontowicach razem 46 chałupników, to już w roku 1861 liczba ich się podwoiła i liczono ich wówczas 96, a przecież od tego roku jeszcze takich domów przybyło.

Podział zaś na stare kategoria gospodarcze: kmieć czyli siodłak, zagrodnik, chałupnik już od przeszło pół wieku nie ma znaczenia. Dawniej jednak ściśle przestrzegano tego podziału warstwy chłopskiej po wsiach.

źródła - kronika Ludwika Musioła